تغییرات نما از دوره مدرن تا دوره معاصر (فرامدرن)

باتوجه به پیشرفتهای تکنیکی در ۸۰ سال اخیر، در زمینه ساخت و پرداخت مصالح جدید از زمان شکل گیری معماری مدرن متعالی و اوج آن در دهه ۱۹۳۰ میلادی تا امروز تحولات عدیده و متفاوتی در زمینه ابداع و خلق نماهای جدید به وقوع پیوسته و در این مقاله به اختصار به طیف نماهای لایه ای و سیر تحول آن از دورهٔ معماری مدرن متعالی تا دوره معماری فرامدرن اشاره شده و در این زمینه نوعی گونه شناسی برای طیف های نماهای لایه ای ارائه شده است. معماری معاصر ایران نیز از طیف های جدید ساخت نما در دو دههٔ اخیر استفاده کرده و نمونه هایی درخور توجه ساخته شده است.


نما یا پوسته نهایی حجم معماری نتیجه نهایی دیدگاه های خلاقانه یک معمار است و معمار با طراحی غشاء پوسته ای به عنوان یک جزه فضایی که حد فاصلی فضای داخلی و بیرونی است، را تعریف و تعیین میکند و به نوعی ارتباط دو فضای داخلی و بیرونی بنای معماری را مشخص میسازد. از آنجا که اثر معماری به عنوان یک اثر هنری و فنی محسوب می شود، بنابراین محصول نهایی اثر معماری ناشی از ذهنیت خلاقانه معمار و بازتاب وضعیت فکری، فلسفی، هنری، اقتصادی، اجتماعی و فناوری زمانهٔ او است. هدف از این مقاله یادآوری کوتاه در مورد تحول نما آن هم در شاخه ای خاصی و پیگیری و بررسی طیف نماهای لایه به لایه و دگردیسی تحولات آن از دورهٔ مدرن تا دوره معاصر (دورهٔ فرامدرن) است. معماری مدرن که اوج آن به نظر بیشتر منتقدان، معماری دههٔ ۳۰ میلادی بوده، نوعی از معماری خرد گرایانه و منطقی و ساده مکعبی را به عنوان نسخه ای بین المللی در همه جای عالم مطرح کرد که کماکان در کشورهای توسعه نیافته ساخت آنها ادامه دارد. معماری مدرن دیدگاه های سنتی زمانهٔ خود را کنار گذاشت و تزیین را جنایت خواند. و با گذشته و سنت های ملی و منطقه ای قطع رابطه کرد و نوعی همگرایی و یکنواختی جدید را مطرح ساخت. البته معماری مدرن در ذات خود از طیف های متفاوتی برخوردار بود و آثار بزرگان این شیوه از ویژگی های فنی و هنری برخوردار بودند، مثل کارهای لوکوربوزیه، میسیون دو روهه، فرانک لوید رایت و والتر گروپیوس و به قول برونوزوی منتقد معروف معماری، «معماری مدرن ویژگیهای زیبایی شناسانه و قضایی خود را از جنبش های هنری نظیر کوبيسم  ، نئوپلاستیسيسم ، فتوريسم وغيره کسب کرده است».

نقاشی کوبیسم پیکاسو

نقاشی کوبیسم پیکاسو

همان طور که در نقاشی کوبیسم و نمونه های آثار پیکاسو، تصویر سوژه اصلی تکه تکه به نظر میآید و به صورت کلاژ کنارهم چیده شده اند. قرارگیری این صفحات جلو و عقب رفته در کنار هم برای خلق تصویر مانند تصویر موضوع در یک اینهٔ خرد شده است که مجموعه تصویرهای درون خرده و تکه های آینه تصویرهایی با زوایای متفاوت و مبهم را در اختیار ناظر می گذارد. این ایده ترکیب صفحات و کلاژ آنها را برای خلق یک تصویر در جنبش نقاشی کوبیسم و آثار نقاشی سبک دستیل و موندریان تأثیر عمیقی در پدید آوردن جلوه های تایتامای کارهای مدرن داشته است. کارهای معماری مدرن ابتدا شاهد شکل گیری جعبه هایی با پنجره های منفرد یا به صورت پرده ای هستیم که در ویلاهای اولیه لو کوربوزیه و گروپیوسبه خوبی دیده می شوند.

مدرسه باهاس

مدرسه باهاس

در طرح نمای مدرسه باهاسی و نمای برج سیگرام کار اینمیسون دو روهه دیده می شود و ساخت این نمونه نماها، تا دهه ۷۰ میلادی درکشورهای توسعه یافته و تا امروز در کشورهای توسعه نیافته رواج دارد. در اواخر دهه ی ۴۰ میلادی، نابغه معماری لو کوربوزیه، ساخت یک نمای ثانوی را در جلوی مکعب مدرن برای ساختمانهای خصوصی و عمومی پیشنهاد و اجرا کرد.

شبکه های بتنی آفتاب شکن - لوکوربوزیه

شبکه های بتنی آفتاب شکن – لوکوربوزیه

تکه های بتنی به عنوان آفتاب شکن، نما و لایه ثانوی در جلوی حجم اصلی ساخته شدند. ساخت افتاب شکن ها و ایجاد پوسته ی ثانوی در اواخر ده هی ۶۰ میلادی و اوایل 70 برای ساختمان های عمومی ساختاری ظریف تر پیدا می کنند نظیر دفتر مرکزی شرکت اولیوتی در شهر فرانکفورت آلمان طرح اگون ایرمن در این طرح معمار آلمانی یک ساختار داربستی متکی به ساختمان را کرده است، ساختاری که مانند آفتاب شکن عمل می کرده و پوسته ی ظریف فلزی در جلوی مکعب مدرن ساخته بود که به مانند عینکی در مقابل یک صورت عمل میکرد. در دهه ی 70 میلادی یکی از معماران ایرانی به نام مهندسی جواد حاتمی که تحصیل کرده بود ایده هایی نظیر ایده ی ایرمن و ایده شبکه بتنی لوکوربوزیه را در کارها و طرح هایش با به کارگیری قطعات پیش ساخته بتنی و یک شبکه بتنی که در درونشان تیغه های افقی لوور مانندی قرار گرفته بودند در تالار شهر رشت پیاده کرد. از نمونه کارهای مهندسی حاتمی می توان طرح نمای یک ویلای مسکونی در کرج اشاره کرد که سیستم شبکه ای جلوی ساختار ماسونری بوده و نما و لایه ثانوی نما جذابیتی خاصی  به طرح وی بخشیده بود، پرسپکتیو طرح تالار شهر رشت و مقطع نمای کار عمر دیده می شود. در دوره پست مدرن بین سالهای ۱۹۷۵ تا ۱۹۸۵ که زمان شکل گیری و اوج شکوفایی این سبک بود، به علت رواج تفکرات کثرت گرایانه و پلورالیستی” ساختمان ها نوعی معماری رنگی با به کارگیری تزیینات کلاژ مانند باب شد. معماری لایه به لایه ای که در سطوح خارجی یعنی نما و در فضاهای درونی خصوصیت لایه به لایه بودن را به نمایش گذاشته بود. جلوه های تزیینی و رنگین و پر زرق و برق سبک پست مدرن در واقع تلاش معماران و طراحان برای خروج از رخوت و یکنواختی بافت ها و رنگها و فرم های کسل کننده معماری مدرن بوده است. در این دوره ساختمان مثل یک کالای اقتصادی پرزرق و برق با بسته بندی مناسب برای فروش بهتر عرضه میشد. در نمای یکی از برجسته ترین آثار این دوره یعنی طرح ساختمان شهرداری پرتلند کار مایکل گریوز با مکعبی مدرن روبه رو هستیم که نماهایش حالت کلاژ گونه و منظم و رنگین دارند و لایه ها در یک سطح و بدون فاصله از هم و به صورت کلاژ کنار هم با تناسبی منظم قرار گرفته اند.

طرح مجتمع تجاری هانس هولاین

طرح مجتمع تجاری اثر هانس هولاین

در طرح مجموعه تجاری هانس هولاین در شهر وین با یک نمای کلاژ گونه نامنظم و رنگین روبه رو هستیم، که در این نما لایه ها با فاصله های کمی از هم کلاژ شده اند و سطوح نما جلو و عقب رفته هستند. ساخت لایه های متعدد یا نماهای ثانوی در جلوی حجم اصلی ساختمان در دوره های بعد از سبک معماری پست مدرن به ویژه در کارهای معمارانی چون رم کولهاس ، کن یانگ و تام مین” از گروه مرفسیسی ، تیو ایتو، هرزوگ و دموران و… ادامه یافت. به طور مثال کن یانگ در طرح برج مسیناگا” در کوالالامپور، لایه های افقی از ورقهای سوراخدار ثابت که از سیلندر استوانه ای شیشه ای برج فاصله یک متری داشته اند و یا طرح پانل های ثابت و متحرک فلزی سوراخدار در جلوی برج مسکونی مولمین” در سنگاپور که از مکعب اصلی برج فاصلهای یک متری داشته است، این برج در سال ۲۰۰۷ برنده جایزه بنیاد آقاخان شد. این صفحات سوراخدار ثابت و متحرک در کلی، یک نمای متغیر را در برج مولمین ایجاد کردند. ایجاد ساختار لایه ثانوی از دورهٔ مدرن تا دوره معاصر (دورهٔ فرامدرن) به عنوان یک تکنیک برای ساخت نماهای پیچیده مطرح بوده و در دههٔ اخیر ساخت نماهای متغیر نیز به آن ایده اضافه شده است. این لایه های ثانوی به شکل ها و فرم های مختلف و با جنسی های متفاوت فلزی، چوبی و پلاستیکی که بیشتر متخلخلی بوده اند به صورت پانلی ثابت و متحرک در جلوی نما و حجم اصلی ساختمان به عنوان یک پوششی مضاعف که متکی به یک ساختار داربسایتی بوده، قرار میگرفتند. در نمونه هایی از این ایده در سالهای ۲۰۰۸ و ۲۰۰۹ این لایه های ثانوی به صورت ورق های فرم یافته ای درآمده و از حالت اولیه ساده خود خارج شده و به نوعی حالت حجمی و بصری خاصی به ساختمانها بخشیده اند. به طور مثال تیوایتو در طراحی نمای هتلی در خیابان پاسیگ داگراکیا که یکی از زیباترین بولوارهای شهر بارسلون اسپانیا است از این روش استفاده کرده است. در آن خیابان آثار معروف ترین معماران اسپانیایی نظیر آنتونی گائودی و لوئیس دومنیک مونتانر و سایرین قرار گرفته است. پوسته ای که آیتو برای این هتل ۹ طبقه طراحی کرده یک سری سطوح نازک فلزی موجی شکلی به هم جوش داده شده هستند. این سطوح فلزی مانند امواج ریز رودخانه به صورت لایه ثانوی موجدار در جلوی مکعب هتل و بالکن ها و تراس های آن قرار دارند. این نما از سری نماهای لایه ای جدید آیتو بوده که قبل از آن در ژاپن نیز نمونه هایی از آن را طراحی و اجرا کرده است، به نظر منتقدان، طرح آیتو در آن بافت مثل یک میهمان ناخوانده بوده و مانند یک ترفند تجارتی عمل کرده و با زمینه اطرافش همخوانی ندارد. پروژه بعدی نمای خوابگاه دیلی جنیک برای کالج هنری در شهر پاسادنا در آمریکا است. این طرح در سال ۲۰۰۸ ارائه شد و تیغه های عمودی فلزی که در ارتفاع نما حالت موجی به خود گرفته و در کنار هم چیده شده اند. در کل یک نمای ثانوی را تشکیل داده اند که به ساختار فلزی لوزی شکلی که در جلوی مکعب اصلی ساختمان قرار گرفته متصل اند. این لایه ثانوی به مانند موج هایی در ارائه ارتفاع ساختمان نمود پیدا کرده است. از نمونه های یاد شده اخیر به ویژه کار مشابه با کار آیتو را در بر یکی از خیابان های شهر تهران نیز می توان مشاهده کرد که نمای یک ساختمان اداری در بر خیابان جلال آل احمد در غرب تهران است.

حتما بخوانید :   محیط شهری زیبا می تواند در ارتقای سلامت روحی شهروندان موثر باشد

به عنوان چکیده و نتیجه بحث های عنوان شده در مورد طیف نماهای لایه ای از دورهٔ مدرن تا دوره فرامدرن، می توان به موارد زیر اشاره کرد :

  1. نماهای لایه ای بتنی یا شبکه های بتنی منظم در جلوی مکعبی مدرن ساختمان
  2. نماهای لایه ای فلزی ظریف منظم مانند داربستی فلزی که در جلوی مکعب مدرن شکل گرفته بودند همچون عینکی برای ساختمان عمل می کردند.
  3. نماهای لایه ای کلاژ شده سطحی منظم و نامنظم با جنسیت های مختلف هم سطح و با فواصل کم از یکدیگر حدود 20 تا 40 سانتی متر
  4. نماهای لایه ای ثابت سوراخ دار و مشبک به عنوان پوسته ثانوی برای ساختمان با فاصله کمتر از ۵۰ سانتی متر.
  5. نماهای لایه ای در جلو ساختمان با فواصل بیش از ۵۰ سانتی متر متکی به ساختار داربستی فلزی که به حجم اصلی ساختمان متصل بوده با جنسیت های مختلف و مشبک و نوع ثابت و متحرک ایجاد می شدند.
  6. نماهای لایه ای از صفحات فلزی با فرم ها و اتصالات مختلف با ساختار داربستی یا بدون آن و متکی به حجم اصلی ساختمان با فاصله ۵۰ سانتی متر یا بیشتر از حجم اصلی.
  7. نماهای لایه ای با صفحات فلزی قرار گرفته شده به همراه لایه ای از صفحات ثابت لوور مانند و مشبک به فاصله ۵۰ سانتی متر یا بیشتر از حجم اصلی ساختمان.

برآمدن نماهای تازه و جدید برای بناهای شهری همواره نظرات متفاوتی را به همراه داشته است. بعضی مخاطبان فضا اعم از افراد عامی و متخصصان آشنایی با رشته معماری به علت این که این نماهای جدید با نماهای بافت اطراف تجانسی ندارند آنها را به عنوان نقطه ضعفی تلقی کرده و این حرکت های خلاقانه را نمی پسندند، در حالی که جمعی دیگر از مخاطبان این نماها به علت تازه و نو بودن و وجوه ابداعی جدید آنها و غشاهای ساختمانی این حرکت را نوعی شکستن یکنواختی بصری موجود تلقی کرده که ذهن و دیدگان مخاطبان فضاها را به خود جلب میکند. این دگرگونی ها و نو شدن ها را در عرصه های مختلف زندگی انسان، نظیر طرح ماشین ها، وسایل زندگی، پوشاک و ابزار کارمان به وضوح می بینیم. اما چگونگی این شکل گیری و دگرگونی جدید در نماهای ساختمانی می تواند طیف های متفاوت از محافظه کارانه تا رادیکالی و افراطی را به خود بگیرد. ولی تحولی در زمینهٔ نماهای شهری زمانی قابلی هضم خواهد بود که مثل هر فرایندی تدریجی باشد. این فکر که نماها و حجم ساختمان ها می توانند تغییر یابند و دگرگون شوند، حرکتی رو به جلو است.


خبرنامه ایمیلی !